Đình Chu Quyến là một trong những di tích kiến trúc gỗ tiêu biểu của vùng xứ Đoài, thuộc làng Chu Quyến, xã Chu Minh, huyện Ba Vì, Hà Nội. Di tích được xếp hạng di tích lịch sử, văn hóa từ năm 1962, còn bảo lưu nhiều giá trị nổi bật về kiến trúc, nghệ thuật chạm khắc gỗ, cấu trúc không gian và vai trò của một thiết chế văn hóa tín ngưỡng trong đời sống làng xã Việt Nam.

Trong bối cảnh di tích xuống cấp, có nguy cơ mất ổn định và cần được can thiệp kịp thời, Viện Bảo tồn di tích đã được giao thực hiện Dự án thực nghiệm tu bổ, tôn tạo đình Chu Quyến. Đây là một trong những dự án có ý nghĩa quan trọng trong quá trình nghiên cứu, ứng dụng và từng bước chuẩn hóa phương pháp, quy trình kỹ thuật trong công tác bảo tồn, tu bổ di tích kiến trúc gỗ truyền thống Việt Nam.

Mục tiêu của dự án

Dự án hướng tới việc ứng dụng các kết quả nghiên cứu khoa học vào bảo tồn, tu bổ một di tích kiến trúc gỗ có giá trị; đồng thời thông qua một công trình cụ thể để kiểm nghiệm, củng cố và hoàn thiện các phương pháp, quy trình kỹ thuật, công nghệ và định mức chuyên ngành trong hoạt động bảo tồn di tích.

Các mục tiêu chính của dự án gồm: bảo tồn tối đa các yếu tố gốc của di tích; tu bổ các cấu kiện, thành phần kiến trúc bị hư hỏng; loại trừ hoặc hạn chế các tác nhân gây hại; phục hồi, tôn tạo cảnh quan tổng thể; đồng thời góp phần xây dựng cơ sở thực tiễn cho việc hoàn thiện quy trình, định mức và phương pháp tu bổ di tích kiến trúc gỗ.

Cách tiếp cận và nội dung thực hiện

Dự án đình Chu Quyến được triển khai theo hướng liên ngành, kết hợp giữa nghiên cứu lịch sử, khảo sát kiến trúc, đánh giá vật liệu, nghiên cứu môi trường, khảo cổ học, kỹ thuật xây dựng và thực hành tu bổ truyền thống.

Trước khi thi công, Viện Bảo tồn di tích đã tiến hành khảo sát, nghiên cứu toàn diện về di tích, gồm: thu thập tư liệu, đo vẽ hiện trạng, chụp ảnh tư liệu, đánh giá mức độ hư hỏng của cấu kiện, khảo sát vật liệu, khảo sát môi trường vi khí hậu, khảo sát nền móng, thám sát khảo cổ và làm việc với địa phương để bổ sung thông tin về lịch sử, không gian và đời sống tín ngưỡng liên quan đến di tích.

Trên cơ sở các kết quả khảo sát, dự án xác định hệ thống nguyên tắc tu bổ, trong đó nhấn mạnh việc bảo tồn tối đa cấu trúc vật chất gốc, duy trì các dấu ấn lịch sử – thẩm mỹ đã tích tụ trong quá trình tồn tại của di tích, đồng thời bảo đảm để đình tiếp tục giữ vai trò là thiết chế văn hóa tín ngưỡng của cộng đồng.

Các nội dung chính của dự án bao gồm: xây dựng hồ sơ dự án tu bổ, tôn tạo di tích và hồ sơ thiết kế kỹ thuật thi công; tổ chức thi công thực nghiệm gắn với các hoạt động nghiên cứu khoa học; lập hồ sơ hạ giải, hồ sơ tu bổ và hồ sơ theo dõi từng cấu kiện; ứng dụng các kết quả nghiên cứu về vật liệu, kỹ thuật truyền thống và giải pháp công nghệ phù hợp; kiểm định thực tế các định mức nhân công, vật liệu đặc thù phục vụ việc điều chỉnh, hoàn thiện định mức chuyên ngành.

Giá trị nổi bật của dự án

Điểm nổi bật của Dự án thực nghiệm tu bổ, tôn tạo đình Chu Quyến là cách tiếp cận thận trọng, khoa học và có hệ thống đối với một di tích kiến trúc gỗ có giá trị cao. Di tích không chỉ được nhìn nhận như một công trình xây dựng tồn tại qua nhiều thế kỷ, mà còn là một di sản chứa đựng đồng thời các giá trị vật chất, tinh thần, lịch sử, nghệ thuật và ký ức cộng đồng.

Trong quá trình thực hiện, từng cấu kiện kiến trúc được khảo sát, đánh số, ghi chép, chụp ảnh và theo dõi riêng từ trước khi hạ giải đến khi tu bổ, lắp dựng. Các phát hiện mới trong quá trình hạ giải và thi công được ghi nhận, phân tích để điều chỉnh giải pháp kỹ thuật phù hợp với thực tế của từng cấu kiện, từng hạng mục.

Dự án cũng là trường hợp tiêu biểu cho việc kết hợp giữa kinh nghiệm tu bổ truyền thống với các phương pháp khảo sát, phân tích và kiểm chứng khoa học hiện đại. Các nghiên cứu về môi trường vi khí hậu, tác nhân sinh học, nền móng, khảo cổ học, vật liệu và kỹ thuật tu bổ đã góp phần tạo cơ sở khoa học cho phương án can thiệp, bảo đảm nguyên tắc giữ gìn tối đa yếu tố gốc và hạn chế hư hại trong quá trình thi công.

Ghi nhận chuyên môn

Dự án tu bổ, tôn tạo đình Chu Quyến không chỉ có ý nghĩa trong thực tiễn bảo tồn một di tích kiến trúc gỗ tiêu biểu, mà còn được ghi nhận ở bình diện chuyên môn rộng hơn. Theo Báo Giáo dục và Thời đại, dự án trùng tu đình Chu Quyến do Viện Bảo tồn di tích thực hiện đã nhận giải thưởng về bảo tồn di sản kiến trúc do Hiệp hội Kiến trúc sư quốc tế trao tặng. Bài viết cũng ghi nhận công trình được tu bổ trên cơ sở sử dụng kỹ thuật tiên tiến nhưng không xa rời yếu tố gốc của di tích.

Sự ghi nhận này cho thấy ý nghĩa của dự án không chỉ nằm ở kết quả tu bổ một công trình cụ thể, mà còn ở giá trị tham khảo về phương pháp tiếp cận: kết hợp nghiên cứu khoa học, khảo sát hiện trạng, kiểm chứng kỹ thuật, kinh nghiệm truyền thống và nguyên tắc bảo tồn tối đa yếu tố gốc trong tu bổ di tích kiến trúc gỗ Việt Nam.

Hệ thống hồ sơ, tư liệu

Quá trình thực hiện dự án đã hình thành một hệ thống hồ sơ, tư liệu phong phú, bao gồm hồ sơ khoa học, thuyết minh dự án, hồ sơ thiết kế, dự toán, báo cáo khảo sát vi khí hậu, báo cáo khảo cổ, quy trình hạ giải, quy trình bảo quản và gia cường cấu kiện gỗ, hồ sơ theo dõi cấu kiện, hồ sơ tu bổ, bản vẽ kỹ thuật và tư liệu ảnh hiện trạng, thi công, tu bổ.

Hệ thống hồ sơ này không chỉ phục vụ trực tiếp cho công tác tu bổ đình Chu Quyến, mà còn là nguồn tư liệu chuyên môn quan trọng cho nghiên cứu, đào tạo, tham khảo kỹ thuật và xây dựng cơ sở dữ liệu về bảo tồn di tích kiến trúc gỗ Việt Nam.

Ý nghĩa của dự án

Dự án thực nghiệm tu bổ, tôn tạo đình Chu Quyến là một trong những công trình tiêu biểu thể hiện vai trò của Viện Bảo tồn di tích trong nghiên cứu, tư vấn, ứng dụng khoa học – công nghệ và thực hành tu bổ di tích.

Thông qua dự án, nhiều vấn đề chuyên môn quan trọng đã được đặt ra và kiểm nghiệm trên thực tế, từ khảo sát, lập hồ sơ, hạ giải, đánh giá cấu kiện, xử lý vật liệu, tu bổ cấu trúc gỗ đến tổ chức thi công và xây dựng định mức chuyên ngành. Đây là cơ sở có giá trị cho việc tiếp tục hoàn thiện phương pháp bảo tồn, tu bổ di tích kiến trúc gỗ truyền thống trong những giai đoạn sau.

Với ý nghĩa đó, đình Chu Quyến không chỉ là một di tích được bảo tồn, tu bổ, mà còn là một trường hợp thực nghiệm quan trọng trong quá trình hình thành chuẩn mực khoa học và kỹ thuật cho công tác bảo tồn di tích ở Việt Nam.